Ο Μάρτης παίρνει την Άνοιξη από το χέρι, και σιγά-σιγά τη φέρνει στην Κοζάνη
φουσκώνοντας τα δέντρα και γεμίζοντας τον τόπο χυμούς, λουλούδια και μυρωδιές.
Ώσπου να φτάσει αυτή η ώρα όμως, μας τρελαίνει με τα καπρίτσια και τις αταξίες του.
Πότε κάνει πολύ κρύο, μπορεί και χιόνι ή αέρα και πότε αφήνει τον ήλιο να λάμψει και να
ζεστάνει όλη τη γη.

Για τον καιρό
Οι παλιότεροι άνθρωποι που δεν μπορούσαν να καταλάβουν γιατί ο Μάρτης ήταν τόσο
άστατος, είχαν πλάσει ένα σωρό μύθους που εξηγούσαν τις απότομες αλλαγές. Οι πιο
γνωστοί είναι οι παρακάτω:

Ο Μάρτης έχει δυο γυναίκες, μια νέα κι όμορφη και μια γριά κι άσχημη. Όποτε κοιτάει
την πρώτη γελάει, χαίρεται κι ο ήλιος λάμπει, αλλά όποτε κοιτάει την άλλη
στενοχωριέται και κλαίει ενώ ο καιρός γίνεται συννεφιασμένος και βροχερός

Οι δώδεκα μήνες ήταν παλιά αδέλφια και ζούσαν μια χαρά αγαπημένοι μεταξύ τους.
Ο Μάρτης μάλιστα ήταν ο πρώτος μήνας του χρόνου και είχε μεγάλη δύναμη.
Κάποτε αποφάσισαν να φτιάξουν κρασί και να το βάλουν σε ένα βαένι (βαρέλι) για να έχουν
να πίνουν όταν ήθελαν.

Ο Μάρτης σηκώθηκε και είπε στους υπόλοιπους
− Εγώ θα ρίξω πρώτα μούστο στο βαένι και ύστερα ρίχνετε και σεις.
− Καλά, ρίξε εσύ, είπαν οι άλλοι, κι έτσι έγινε.

Όταν έγινε με το καλό το κρασί είπε πάλι ο Μάρτης.
− Εγώ έριξα πρώτος, γι’ αυτό και θα πιω πρώτος.
− Εντάξει του είπαν οι άλλοι.

Τρύπησε λοιπόν ο καλός σου το βαγένι στο κάτω μέρος, και άρχισε να πίνει μέχρι που
το τελείωσε όλο. Όταν ήρθε η σειρά του Απρίλη να πιει κρασί και πήγε και βρήκε το
βαρέλι άδειο, θύμωσε πολύ και έτρεξε να το πει στους άλλους. Εκείνοι με τη σειρά τους έγιναν έξω φρενών και ζήτησαν από το Γενάρη να τον τιμωρήσει γι’ αυτό που έκανε. Τον πιάνει λοιπόν ο Γενάρης του τραβάει ένα βρωμόξυλο που είπε αμάν, αλλά του πήρε και την πρωτιά, έγινε δηλαδή ο ίδιος ο πρώτος μήνας του χρόνου.

Έτσι λοιπόν ο Μάρτης όταν θυμάται το κρασί που ήπιε γελάει και ο καιρός ξαστερώνει.
Όταν θυμάται όμως το ξύλο κλαίει και ο καιρός γίνεται βροχερός και κρύος.

Ο Μάρτης και τ’ αδέλφια του
Υπάρχει κι ένα άλλο παραμύθι σχετικά με τις κακοκαιρίες του Μάρτη, που εξηγεί
επίσης και γιατί ο Φεβρουάριος έχει 28 μέρες
Τα παλιά τα χρόνια ο Φεβρουάριος είχε 31 μέρες και ο Μάρτιος 28. Αυτό άλλαξε όταν
ο Μάρτης θέλησε να τιμωρήσει μια γριά που νόμισε ότι μπορούσε να μιλήσει με
αυθάδεια για τη δύναμή του.
Η γριά του παραμυθιού λοιπόν έβοσκε όλο το Μάρτη τα προβατάκια της αλλά τον
φοβόταν κιόλας με τις παγωνιές του και προσπαθούσε να προφυλαχτεί. Όταν έφτασε η
τελευταία μέρα του όμως, νόμισε πως τη γλύτωσε και είπε γελώντας περιφρονητικά
«Πριτς Μάρτη μ, τα ξεχειμώνιασα τα κατσικάκια μου!» Έξω φρενών ο Μάρτης
δανείστηκε 3 μέρες από το Φεβρουάριο κι έκανε τέτοιο κρύο τσουχτερό που πάγωσε
και η γριά και τα κατσικάκια της. Τις μέρες αυτές δεν τις έδωσε όμως πίσω, γι’ αυτό
απέκτησε ο ίδιος 31 και ο Φεβρουάριος έμεινε με 28.

Πρωτομαρτιά - πρωτομηνιά
Από τη Ρωμαϊκή εποχή ακόμη και μέχρι τον 7ο αιώνα (Βυζάντιο) ο Μάρτης ήταν ο
πρώτος μήνας του χρόνου, όπως είπαμε και παραπάνω. Η 1η Μαρτίου ήταν λοιπόν
Πρωτοχρονιά γι’ αυτό γιορτάζονταν με πολλά έθιμα. Μερικά από τα πιο σπουδαία
έχουν διατηρηθεί μέχρι σήμερα σε κάποια μέρη της Ελλάδας και είναι τα παρακάτω:

Χελιδονίσματα. Είναι κάλαντα που έλεγαν τα παιδιά (κι ακόμα τα λένε σε κάποια χωριά) τριγυρνώντας από σπίτι σε σπίτι και μαζεύοντας χρήματα. Κρατούσαν ένα καλάθι γεμάτο με φύλλα κισσού και πάνω έβαζαν ένα ξύλινο ομοίωμα χελιδονιού και, όπως γίνεται σήμερα
στην πόλη μας με τα «σούρβα» (κάλαντα ανήμερα της Πρωτοχρονιάς), έδιναν
τραγουδιστά ευχές στον οικοδεσπότη και την οικογένειά του, Έχουν μάλιστα σωθεί
και πολύ παλιά χελιδονίσματα από την αρχαία εποχή και από τα Βυζαντινά χρόνια.
Να ένα από το 200 π.Χ.
«Ήλθ' ήλθε χελιδών
Καλάς ώρας άγουσα
Καλούς ενιαυτούς
Επί γαστέρι λευκά
Απί νώτα μέλαινα»
Που σημαίνει
Ήρθε, ήρθε το χελιδόνι
Που φέρνει καλές ώρες
Και καλά χρόνια
Είναι λευκό στην κοιλιά
Και μαύρο στη ράχη
Να κι ένα νεότερο από τις Μέτρες Θράκης (τη σημερινή πόλη της Τουρκίας Τσατάλτζα)
«Ήρθε, ήρθε χελιδόνα
ήρθε κι άλλη μελιδόνα
κάβισε και λάλησε
και γλυκά κελάηδησε
Μάρτη, Μάρτη μου καλέ
Και Φλεβάρη φοβερέ
Κι αν χιονίσεις κι αν
κακίσεις
Πάλιν άνοιξιν θ’ ανθίσεις
Συ καλή νοικοκυρά
Έμπα στο κελάρι σου
Φερ' αυγά, περδικωτά
Και πουλιά σαρακοστή
δώσε & μιαν ορνιθίτσα
Φέρε & μια κουλουρίτσα
Μέσα δω που 'ρθαμε τώρα,
Μέσα γεια, μέσα χαρά,
στον αφέντη στην κυρά
Στα παιδιά & στους γονείς
Σ' όλους τους, τους συγγενείς
Μέσα Μάρτης, έξω φύλλα
Εξ' οχτροί, σας τρων οι σκύλοι.
Μέσα φίλοι, μέσα φτήνια
Και χαρές, χοροί, παιχνίδια
Και εφέτος και του χρόνου
Και του χρόνου κι άλλα χίλια»

Τα Ψέματα του Μάρτη

Στην Κοζάνη οι ντόπιοι δε γελάνε την Πρωταπριλιά, όπως γίνεται στα περισσότερα
μέρη της Ελλάδας, αλλά την Πρώτη του Μάρτη. Όσο κι αν φαίνεται πως η πόλη πάει
ανάποδα από πολλές άλλες, δεν έχει κι άδικο που επιμένει σ’ αυτό το έθιμο! Ας μην
ξεχνάμε ότι η 1η Μαρτίου ήταν για πολλά χρόνια πρωτοχρονιά και οι άνθρωποι έλεγαν
ψέματα από πολύ παλιά εκείνη τη μέρα για να ξεγελάσουν τα κακά πνεύματα και να
μην τους πειράξουν όλο το χρόνο. Ίδια συνήθεια υπάρχει πάντως και σε κάποια άλλα
μέρη της Ελλάδας και κυρίως στην Κρήτη.

Εκείνη την ημέρα λοιπόν στην Κοζάνη λέμε ψέματα!

Αν καταλάβεις ότι ο άλλος προσπαθεί να σε γελάσει, πρέπει να αποδείξεις ότι δεν
γελάστηκες λέγοντας:
«Είναι από τον καιρό της συννεφιάς
Τρώει ο λύκος τα αυτιά σ
Κι αλεπού τα γόνατά σ
Κοιτώ και δεν είναι!»
Αν όμως προσπαθήσεις εσύ να γελάσεις κάποιον άλλον και τα καταφέρεις, φωνάζεις:
«Μάρτ΄ μάρτ΄ μάρτ΄!»

Για να μη μας κάψει ο ήλιος
Οι άνθρωποι πάντα πίστευαν ότι αυτό το μήνα ο ήλιος ήταν επικίνδυνος ιδιαίτερα για τις
γυναίκες και τα παιδιά. Όχι τόσο γιατί ήταν βλαπτικός για την υγεία, αλλά γιατί θα τους
μαύριζε το πρόσωπο και θα το ασκήμαινε. (Η ομορφιά βλέπετε παλιότερα μετριόταν με
την ασπράδα και την αφρατοσύνη, κι όχι με τη μαυρίλα της ηλιοθεραπείας και την
στεγναμάρα της δίαιτας!) Γι’ αυτό και έπρεπε να πάρουν προφυλάξεις για να «μην τα
κάψει ο Μάρτης».
Ποια ήταν η κυριότερη;
Μα ο Μάρτης φυσικά! Το κατασκεύαζαν στρίβοντας μια κόκκινη και μια άσπρη κλωστή
σε μία και κάνοντας ένα βραχιολάκι στο οποίο περνούσαν και μια τρύπια δεκάρα,
πεντάρα ή εικοσάρα (κέρματα από την εποχή της δραχμής). Το Μάρτη τον ετοίμαζαν την
τελευταία ημέρα του Φεβρουαρίου και τον φορούσαν την επομένη.
Στον τόπο μας την ασπροκόκκινη αυτή κλωστή την έδεναν συνήθως γύρω από τον καρπό,
αλλά κάποιοι τη φορούσαν και σα δαχτυλίδι ή στο μεγάλο δάχτυλο του ποδιού (για να μη
σκοντάφτουν!) Σε άλλα μέρη έκαναν και μια φούντα στην άκρη και το κρεμούσαν στο
πέτο σαν καρφίτσα. Στις αγροτικές περιοχές βάζουν Μάρτη και στα κέρατα των ζώων, για
να κατεβάζουν γάλα.
Το έθιμο αυτό είναι ακόμη ζωντανό και το πρωί της πρώτης Μαρτίου βλέπουμε πολλούς
κατοίκους της πόλης, κυρίως γυναίκες και παιδιά, να βγαίνουν από το σπίτι τους
φορώντας Μάρτη.
Πότε σταματούν να τον φορούν όμως; Όπως και στην υπόλοιποι Ελλάδα τον βγάζουν και
τον πετάνε στα κεραμίδια μόλις δουν το πρώτο χελιδόνι, πιστεύοντας ότι θα τους φέρει
δώρα την Πασχαλιά.


Λίγες Παροιμίες για το Μάρτη

Λείπει ο Μάρτης από τη Σαρακοστή

Ο Μάρτης έχει τ’ όνομα κι Απρίλης τα λουλούδια
Σα ρίξει ο Μάρτης δυο νερά κι Απρίλης άλλο ένα
Χαρά σε κείνο το ζευγά πο ‘χει πολλά σπαρμένα
Μάρτης γδάρτης και κακός παλουκοκαύτης.

Από Μάρτη καλοκαίρι κι από Αύγουστο χειμώνα.

Ολ΄ οι μήνες τρων κρέας κι ο Μάρτης κοκάλα